ბოლო წლებში ხელოვნური ინტელექტის (AI) გამოყენება ბიზნესში სწრაფად იზრდება. კომპანიები აქტიურად იყენებენ AI ინსტრუმენტებს ტექსტების, დიზაინის, პროგრამული კოდის, მარკეტინგული მასალებისა და სხვა კრეატიული პროდუქტის შესაქმნელად. თუმცა, ამ პროცესს თან ახლავს მნიშვნელოვანი სამართლებრივი კითხვა - ვის ეკუთვნის ასეთ პროდუქტზე საავტორო უფლება?

აღნიშნული საკითხი ჯერ კიდევ არ არის ერთმნიშვნელოვნად დარეგულირებული და პრაქტიკაში არაერთ რისკს ქმნის. კლასიკური გაგებით, საავტორო უფლება წარმოიშობა ადამიანის მიერ შექმნილ ნამუშევარზე. შესაბამისად, მთავარი კითხვა მდგომარეობს შემდეგში - თუ ნაწარმოები შექმნილია ხელოვნური ინტელექტის მიერ, შეიძლება თუ არა ის საერთოდ ჩაითვალოს საავტორო სამართლის ობიექტად?

„არაჰუმანური“ არსების, როგორც საავტორო უფლების სუბიექტის არსებობა იმთავითვე გამოირიცხებოდა ე.წ. „მაიმუნის სელფის“ საქმეში (Naruto v. Slater). 2018 წელს აშშ-ს მეცხრე სააპელაციო ოლქის სასამართლომ დაადგინა, რომ მაიმუნს არ ეკუთვნის საავტორო უფლება იმ ფოტოზე, რომელიც თავად გადაიღო. აღნიშნულ მიდგომას აშშ-ს საავტორო ოფისი არაერთ გადაწყვეტილებაში იყენებდა ანალოგიად იმის დასასაბუთებლად, რომ ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებული ნაწარმოები ვერ იქნება საავტორო უფლების ობიექტი.

არაერთ იურისდიქციაში მიდგომა დღესაც მსგავსია: თუ ნაწარმოები შექმნილია ადამიანის საკმარისი შემოქმედებითი ჩართულობის გარეშე, მასზე საავტორო უფლება არ ვრცელდება.

ვინ შეიძლება ჩაითვალოს ავტორად?

1. მომხმარებელი

თუ ადამიანი განსაზღვრავს ამოცანას, აკეთებს დეტალურ ინსტრუქციებს (prompt), ახდენს შედეგის რედაქტირებას და საბოლოო ფორმას აძლევს ნაწარმოებს, შესაძლოა ის ჩაითვალოს ავტორად.

2. AI პლატფორმა

ზოგიერთ შემთხვევაში, პლატფორმის პირობები (Terms of Use) განსაზღვრავს, ვის გადაეცემა შექმნილი კონტენტის გამოყენების უფლება. ხშირად კომპანიები მომხმარებელს აძლევენ შექმნილი ნაწარმოების გამოყენების ფართო უფლებას, მაგრამ არა ექსკლუზიურ საკუთრებას.

თეორიული მიდგომების გარდა, უკვე არსებობს არაერთი მნიშვნელოვანი საქმე, რომელიც გვიჩვენებს, როგორ ვითარდება სამართლებრივი პრაქტიკა ამ საკითხთან დაკავშირებით:

1. Thaler v. Perlmutter - აშშ

2023 წელს აშშ-ს საოლქო სასამართლომ საქმეში Thaler v. Perlmutter კიდევ ერთხელ დაადასტურა, რომ ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებულ ნაწარმოებზე საკუთრების უფლება არ ვრცელდება. სასამართლო პრაქტიკისა და აშშ-ს საავტორო ოფისის მითითებების ერთობლიობა ადგენს, რომ მოქმედი სამართლის ფარგლებში AI-ის მიერ გენერირებულ ნამუშევრებზე საავტორო უფლება არ ეკუთვნის არცერთ სუბიექტს: არც AI ინსტრუმენტის შემქმნელს, არც თავად სისტემას და არც იმ პირს, რომელიც ქმნის „პრომპტს“. შესაბამისად, ასეთი ნამუშევრები ამ ეტაპზე განიხილება, როგორც საჯარო დომენში არსებული (public domain) ობიექტები, რომლებიც არ სარგებლობს საავტორო სამართლის დაცვით.

1. Infopaq International A/S v Danske Dagblades Forening (საქმე C-5/08)

ევროკავშირის მართლმსაჯულების სასამართლომ (CJEU) საქმეში Infopaq International A/S v Danske Dagblades Forening დაადგინა, რომ საავტორო უფლება არსებობს მხოლოდ იმ შემთხვევაში, თუ ნამუშევარი არის ორიგინალური და გამომდინარეობს „ავტორის საკუთარი ინტელექტუალური შემოქმედებიდან“. მიუხედავად ამისა, ევროკავშირის წევრი სახელმწიფოების პრეროგატივაა განსაზღვრონ, შეიძლება თუ არა AI-ის მიერ გენერირებული შედეგი აკმაყოფილებდეს ამ მოთხოვნას.

მაგალითად, გერმანიის საავტორო სამართლის მიხედვით, ნამუშევრის დასაცავად აუცილებელია ავტორის „საკუთარი ინტელექტუალური შემოქმედება“. შესაბამისად, მიიჩნევა, რომ კომპიუტერული პროგრამა არ შეიძლება იყოს ავტორი და ინტელექტუალური შემოქმედება აუცილებლად უნდა მოდიოდეს ადამიანისაგან.  ანალოგიურად, საფრანგეთში მოქმედი მიდგომის მიხედვით, ავტორად შეიძლება ჩაითვალოს მხოლოდ ფიზიკური პირი, ხოლო ორიგინალურობა მოითხოვს ავტორის „პირად კვალს ან ინტელექტუალურ ძალისხმევას“.

1. „Midjourney“-ის ქეისი - ნაწილობრივი დაცვა

ჯეისონ მ. ალენმა გამოიყენა AI პროგრამა სურათის (“Théâtre D’opéra Spatial”) შექმნის პროცესში. ნამუშევარი სრულად ციფრულია და დიდწილად პროგრამის მიერ არის გენერირებული, თუმცა მის მიერ მიწოდებულ „პრომპტზე“ დაყრდნობით. აშშ-ს საავტორო ოფისმა დაადგინა, რომ ალენი არ წარმოადგენდა ნამუშევრის ავტორს. გადაწყვეტილებაში აღნიშნულია, რომ „მისი ერთადერთი წვლილი Midjourney-ის მიერ შექმნილ გამოსახულებაში იყო ტექსტური პრომპტის შეყვანა, რომელმაც გამოიწვია მისი გენერირება“, რის შემდეგაც მან განახორციელა გარკვეული ვიზუალური ცვლილებები.

აღსანიშნავია, რომ წინანდელ მითითებებში ოფისი აღნიშნავდა: „როდესაც AI ტექნოლოგია იღებს მხოლოდ პრომპტს ადამიანისგან და მის საფუძველზე ქმნის კომპლექსურ წერილობით, ვიზუალურ ან მუსიკალურ ნამუშევრებს, ავტორობის ტრადიციული ელემენტები განისაზღვრება და ხორციელდება ტექნოლოგიის და არა ადამიანის/მომხმარებლის მიერ.“

რა პერსპექტივა აქვს საქართველოში ხელოვნური ინტელექტის მიერ გენერირებულ ნაწარმოებზე საავტორო უფლების გავრცელებას?

საქართველოს კანონმდებლობა პირდაპირ არ არეგულირებს AI-ის მიერ შექმნილ ნაწარმოებზე საავტორო უფლების გავრცელების საკითხს. შესაბამისად, მოქმედებს ზოგადი პრინციპი - „საავტორო და მომიჯნავე უფლებების შესახებ“ საქართველოს კანონის მიხედვით, ავტორი არის  ფიზიკური პირი, რომლის ინტელექტუალურ-შემოქმედებითი საქმიანობის შედეგადაც შეიქმნა ნაწარმოები. პრაქტიკულად ეს ნიშნავს, რომ სრულად ავტომატურად გენერირებული ნაწარმოები შესაძლოა საერთოდ ვერ მოექცეს საავტორო სამართლის დაცვის ქვეშ.

AI-ის მიერ შექმნილი ნაწარმოების გამოყენება არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური საკითხი - მას ახლავს სამართლებრივი რისკებიც. კერძოდ, შესაძლოა კომპანიამ ვერ დაიცვას AI-ის მიერ გენერირებული ნაწარმოები საავტორო უფლებით. ამასთან, შესაძლოა, ამგვარი ნაწარმოები, თავის მხრივ, არღვევდეს მესამე პირთა საავტორო უფლებებს. 

ხელოვნური ინტელექტის ირგვლივ არსებული ეს დისკუსია აჩვენებს, რომ საავტორო სამართალი დღეს მნიშვნელოვანი ტრანსფორმაციის ეტაპზეა. ტრადიციული კრიტერიუმები, რომლებიც ავტორობას ადამიანის შემოქმედებით საქმიანობას უკავშირებს, ახალი ტექნოლოგიების პირობებში გადახედვასა და გადაფასებას საჭიროებს. საერთაშორისო პრაქტიკა ამ ეტაპზე ერთმნიშვნელოვან პასუხს არ იძლევა, თუმცა, მკაფიოდ იკვეთება ტენდენცია, რომ ადამიანის როლი კვლავ ცენტრალურ ელემენტად რჩება. შესაბამისად, AI-ის განვითარებასთან ერთად, მოსალოდნელია, რომ სამართლებრივი ჩარჩოებიც ეტაპობრივად დაკონკრეტდება და შემოთავაზებული იქნება უფრო მკაფიო წესები ამ სფეროში.